Số phận bi thảm của tàu 40-302

Tàu 40-302 là loại đầu máy bốn khớp nối, chạy đường ray răng cưa tuyến Sông pha - Đà lạt.

Trong kháng chiến chống Mỹ tuyến đường sắt răng cưa Đà lạt này nhiều lần đã là mục tiêu tấn công của MTGPMN. Việt Cộng đã đặt mìn khoảng tám lần. Qua các đợt phá hoại một đầu tàu đã trật đường ray, một lần khác mìn nổ đã tạo ra một hố to tới mức đầu tàu đã sụp vào trong hố.

Năm 1967, một nhóm bốn du kích vũ trang chận đoàn tàu chở hàng lại trên đoạn Đa Thọ (Le Bosquet) và Cầu Đất (Entrerays). Tổ lái tàu bốn người bị bắt mang vào khu rừng gần đó, lần này tổ lái tàu chỉ bị hỏi cung. Hai tuần sau đó cũng chiếc đầu tàu đó và cũng cùng tổ lái tàu đó đã bị cùng nhóm bốn du kích cũ chặn lại ở giữa tuyến Cà Bơ (K’Beu) và Eo Gió (Bellevue), lần này tổ lái cũng phải rời khỏi đoàn tàu và bị bắt phải cung cấp thông tin cách nào có thể phá hủy đầu tàu một cách hiệu quả nhất. Ý tưởng đầu tiên của nhóm du kích là muốn cho nổ ở nơi đốt lò, nhưng các người lái tàu đã giải thích cho họ hiểu rằng đặt mìn nổ lò hơi trong lúc không có thời gian kịp chạy xa đến một khoảng cách an toàn là một hành động tự sát. Người lái tàu đề nghị cho nổ những thùng dầu được gắn thêm trên tàu, nhưng lại đánh lừa bốn du kích bằng cách chỉ cho họ gài mìn vào một thùng đựng nước, do vậy sau khi nhóm du kích đó đặt mìn vào thùng nước rồi rút đi, người lái tàu đã dùng máy liên lạc vô tuyến gọi một đầu máy khác cùng với quân đội VNCH tháp tùng bảo vệ đã đến và kéo chiếc đầu tàu hư hỏng nhẹ này về nhà ga tại Đà Lạt.

Tàu được thiết kế dùng than đốt lò, trong thời chiến miền Nam đã không có nguồn than -than đá chỉ có ở miền Bắc- sau khi thử dùng củi không hiệu quả, các kỹ sư đã thiết kế dùng dầu nặng (heavy oil?) và các thùng dầu được treo dọc phía ngoài toa tàu.

Sau sáu tháng sửa chữa, một tổ lái khác đã lái đoàn tàu từ Đà Lạt về Sông Pha và lần này thì đầu máy 40-302 đã đụng một quả mìn có sức nổ dữ dội làm lò hơi của đầu máy nổ tung. Ba thợ đốt lò Hữu, Bích và Ngọc bị phỏng nặng và chết ngay tại chỗ, người lái tàu tên An may mắn bị sức nổ hất văng lên một cành cây thoát chết chỉ bị gãy tay.

Đầu tàu 40-302 bị phá hủy hoàn toàn sau đó được kéo về Cầu Đất, tuyến đường sắt răng cưa độc đáo ngưng hoạt động sau đó vĩnh viễn.

Trump vs Un

Lãnh tụ Kim Jong Un trả lời phỏng vấn trong khi đang họp với Tổn thống Donal Trump.

Trump. "Tất cả có thoải mái ở Hanoi không? Có phải mọi người đều thoải mái chứ?
Phóng viên. Lãnh tụ Kim, ngài có sẵn sàng từ bỏ vũ khí hạt nhân chứ? Cô xinh xinh dịch ra tiếng Hàn, cũng nàng ý dịch lại tiếng Anh
Un."Nếu tôi không sẵn lòng làm thế, tôi chắc không ở đây đâu".
Trump. "Nói hay, chà chà. Đây có thể là câu trả lời hay nhất tôi nghe được đó nghen"
Phóng viên. Ngài sẵn sàng để có những bước chắc chắn rồi hay vẫn chưa chính thức?
Un. "Thì chúng tôi đang bàn đấy thôi"
Trump. (nói với các phóng viên) "Mà làm ơn đừng lên giọng -khi hỏi Un- không phải như đang nói với Trump đâu".
Un. Họ đều có vẻ như vậy, nhể, hồi hộp"
Trump. "Họ đều lo lắng mà, rồi êm thôi"
Phóng viên. "Lãnh tụ Kim, ngài sẽ thảo luận về nhân quyền với tổng thống Trump chứ?"
Trump. "Chúng tôi đang có những thảo luận chất lượng, rồi chúng ta sẽ có kết luận, hiện đang có những thảo luận rất chất lượng. Tôi cho là chúng tôi sẽ có họp báo sau này trước khi chúng tôi về nước, theo tôi, chúng tôi đã có cuộc thảo luận chất lượng và mối quan hệ tốt nhất từ trước đến nay, tốt hơn, phải tôi cho là là tốt hơn đó."

Venezuela, tự hủy diệt.

Bài tiểu luận của Moisés Naím và Francisco Toro, được viết tháng 12/2018.
Moisés Naím là thành viên quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, chuyên trách về Quốc tế cho báo El País và biên tập viên của The Atlantic.
Francisco Toro là hội viên danh dự Group of Fifty, Sáng lập viên báo Caracas Chronicles, và bình luận gia về quan hệ quốc tế tại The Washington Post.

Bài học thất bại từ một quốc gia.
Thử so sánh 2 nước Nam Mỹ:
1- Nước thứ nhất, là một trong những nền dân chủ vững mạnh và lâu đời nhất của khu vực, đồng thời tự hào có một mạng lưới an sinh xã hội hoàn chỉnh hơn bất kỳ nước láng giềng nào và đang trên lộ trình với mục tiêu sẽ cung cấp dịch vụ y tế và giáo dục đại học miễn phí cho mọi công dân. Nó là một hình mẫu linh động về mô hình xã hội và mục tiêu mơ ước cho nhiều di dân từ khắp châu Mỹ Latinh và cả châu Âu. Báo chí tự do, hệ thống chính trị mở cho các đảng đối lập cạnh tranh nhau quyết liệt trong các cuộc bầu cử và thường xuyên các đảng phái tranh chuyển quyền lực một cách hòa bình, nó đã tránh được làn sóng bạo lực của các chính quyền quân sự độc tài đã làm khổ một số nước Mỹ Latinh. Có một liên minh chính trị lâu dài cùng với quan hệ thương mại và đầu tư sâu sắc với Hoa Kỳ, nó đóng vai trò là đầu tàu của Mỹ Latinh cho một loạt các tập đoàn đa quốc gia, có cơ sở hạ tầng tốt nhất ở Nam Mỹ, vẫn không thể chối bỏ nó là một quốc gia đang phát triển, có phần tham nhũng, có bất công và rối loạn, nhưng nó vượt xa các nước nghèo khác trên mọi phương diện.

2- Quốc gia thứ nhì, là một trong những quốc gia nghèo nàn nhất ở Nam Mỹ và có chế độ độc tài mới nhất của nó, một nửa số trường học bỏ hoang, hệ thống y tế xuống cấp tàn tệ bởi hàng thập kỷ thiếu đầu tư, tham nhũng và bị bỏ bê. Các loại bệnh truyền nhiễm vắng bóng đã lâu như sốt rét và sởi đã quay trở lại. Chỉ có một tầng lớp nhỏ giàu có mới đủ khả năng để ăn tiêu, một làn sóng bạo lực đã khiến nó trở thành một trong những quốc gia giết người nhiều nhất trên thế giới, đây cũng là nguồn gốc của cuộc tị nạn lớn nhất ở Mỹ Latinh trong cả thế hệ, hàng triệu người dân chạy trốn trong vài năm qua. Hầu như không chính phủ nào công nhận cuộc bầu cử gian dối mới đây (ngoài các chính phủ độc tài khác) và các phương tiện truyền thông nào không chịu nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của nhà nước luôn lo sợ bị trả thù. Tính đến cuối năm 2018, nền kinh tế của nó đã bị thu hẹp chỉ còn khoảng một nửa trong năm năm qua, trở thành hành lang chính buôn bán cocaine, vài nhà môi giới quyền lực quan trọng trong giới tinh hoa chính trị của nó đã bị truy tố tại Hoa Kỳ về ma túy. Lạm phát làm giá gấp đôi sau mỗi 25 ngày, sân bay thủ đô chính bị bỏ hoang, chỉ được sử dụng bởi một số ít các hãng hàng không còn trụ lại đưa số hành khách ít ỏi đến và đi từ thế giới bên ngoài.

Hai quốc gia này thực ra chỉ là một, nó là Venezuela vào hai thời điểm khác nhau: Đầu những năm 1970 và ngày nay. Sự thay đổi mà Venezuela đã trải qua quá triệt để, quá tàn khốc và hoàn toàn không thể tin rằng nó đã diễn ra mà không có chiến tranh. Chuyện gì đã xảy ra với Venezuela? Làm thế nào mà mọi thứ đã sai đến như vậy?

Câu trả lời ngắn gọn là Chavismo -Chủ nghĩa Chávez- dưới sự lãnh đạo của Hugo Chávez và người kế vị, ông Nicolás Maduro đất nước đã trải qua một sự pha trộn độc hại của chính sách phá hoại bừa bãi, đỉnh cao chủ nghĩa độc đoán, và kleptocracy -quan điểm vinh thân phì gia của gai cấp cầm quyền- tất cả dưới sức ảnh hưởng mạnh  mẽ đến độ gần như bị đô hộ của Cuba. Bất kỳ một trong những điều trên đều sẽ tự nó tạo ra vấn nạn lớn cho đất nước và tất cả chúng gộp lại thì đúng là một thảm họa.

Ngày nay, Venezuela là một quốc gia nghèo, phá sản và hình sự hóa chính phủ bởi một lãnh đạo chuyên quyền nghe theo thế lực nước ngoài. Rất ít khả năng để đảo ngược tình huống, nguy cơ bây giờ là sự tuyệt vọng sẽ thúc đẩy người Venezuela dùng những biện pháp cực đoan, tìm sự hỗ trợ nguy hiểm -như can thiệp quân sự do Hoa Kỳ lãnh đạo- có thể khiến tình hình tồi tệ hơn.

Sự nổi dậy của Chavismo -chủ nghĩa Chávez-
Đối với nhiều người, lời giải thích cho tình trạng tồi tệ của Venezuela rất đơn giản: Dưới sự dẫn dắt của Chávez đất nước đã lún quá sâu vào chủ nghĩa xã hội và tất cả các thảm họa sau đó đều bắt nguồn từ lỗi lầm này. Nhưng hãy nhìn Argentina, Brazil, Chile, Ecuador, Nicaragua và Uruguay cũng đã bầu ra các chính phủ xã hội chủ nghĩa trong suốt 20 năm qua, mặc dù mỗi nước đều đã trải qua khủng hoảng về chính trị và kinh tế nhưng không có nước nào -ngoại trừ Nicaragua- đã sụp đổ, thậm chí một số đã vượt lên phát triển thịnh vượng.

Nếu không thể đổ lỗi chủ nghĩa xã hội cho sự sụp đổ của Venezuela có lẽ chỉ còn lại dầu mỏ là thủ phạm, giai đoạn nặng nhất của cuộc khủng hoảng Venezuela trùng khớp với sự sụt giảm mạnh của giá dầu thế giới bắt đầu từ năm 2014, nhưng lời giải thích này cũng không chính xác, sự suy giảm của Venezuela bắt đầu từ bốn thập kỷ trước chứ không phải mới bốn năm trước. Vào năm 2003 GDP trên mỗi lao động của Venezuela đã giảm 37% so với mức cao nhất năm 1978, chính sự suy giảm này là đòn bẩy đưa Chávez lên đài quyền lực. Nên nhớ, tất cả các nước xuất khẩu dầu mỏ đều bị cú sốc thu nhập nghiêm trọng này năm 2014 vì giá dầu giảm mạnh, chỉ riêng có Venezuela không chịu được.

Nguyên nhân làm cho Venezuela sụp đổ sâu xa hơn, hàng thập kỷ suy giảm kinh tế liên tục dần mở đường cho Chávez, đưa một lãnh đạo mị dân kết hợp với một hệ tư tưởng lỗi thời lên nắm quyền và thiết lập một chế độ chuyên chế tham nhũng mô phỏng theo chế độ độc tài Cuba. Cho dù cuộc khủng hoảng đã đưa Chávez lên nắm quyền, hai điều sau: 'Di sản của Chávez và ảnh hưởng của Cuba' phải được coi là ý chính trong bất kỳ nỗ lực nào để giải thích sự việc.

Chávez sinh năm 1954 trong một gia đình bình thường ở nông thôn, được học bổng và trở thành một sĩ quan quân đội chuyên nghiệp, sớm được bí mật tuyển dụng vào một phong trào cánh tả, dành hơn một thập kỷ âm mưu lật đổ chế độ dân chủ, ông được người dân Venezuela biết đến vào ngày 4/2/1992 khi ông lãnh đạo một cuộc đảo chính không thành công, sự thất bại này đã đưa ông vào tù nhưng cũng biến ông ta thành một người hùng đại chúng, người đã thay họ thể hiện sự thất vọng ngày càng tăng với một thập kỷ trì trệ kinh tế. Sau khi được thả, ông đã ra tranh cử tổng thống vào năm 1998 và giành chiến thắng vang dội, chiến thắng cả hai đảng đã từng gắn kết với nền dân chủ Venezuela trong 40 năm.

Điều gì đã thúc đẩy bùng nổ sự giận dữ dân chúng và đưa Chávez lên nắm quyền? Chỉ một từ: "Thất vọng". Nền kinh tế xuất sắc mà Venezuela đã trải qua trong 5 thập kỷ cho đến những năm 1970 đã hết hơi và con đường rộng mở đưa dân chúng đến tầng lớp trung lưu đã bắt đầu thu hẹp, như các nhà kinh tế học Ricardo Hausmann và Francisco Rodríguez đã cho biết: Vào năm 1970, Venezuela đã là quốc gia giàu nhất ở Mỹ Latinh và là một trong hai mươi quốc gia giàu nhất thế giới với GDP bình quân đầu người cao hơn Tây Ban Nha, Hy Lạp và Israel và chỉ thấp hơn 13% so với Vương quốc Anh. Tuy nhiên, đầu những năm 1980 giá dầu mỏ trên thế giới sụt giảm, thời đại tăng trưởng nhanh chóng chấm dứt, doanh thu từ dầu ít hơn đồng nghĩa với việc cắt giảm chi tiêu công, các chương trình xã hội giảm quy mô, tiền mất giá, lạm phát, khủng hoảng ngân hàng, thất nghiệp cao và người nghèo gặp khó khăn. Tuy nhiên, cần nhớ khi Chávez thắng cử lúc này Venezuela vẫn có thu nhập bình quân đầu người trong khu vực chỉ đứng sau mỗi Argentina.

Một lời giải thích phổ biến khác về thắng lợi của Chávez cho rằng cử tri phản ứng đối với sự bất bình đẳng kinh tế, hậu quả của tham nhũng lan rộng, nhưng tại thời điểm Chávez lên nắm quyền, thu nhập toàn dân được phân bổ đều ở Venezuela hơn bất kỳ quốc gia láng giềng nào. Nếu cho rằng bất bình đẳng kinh tế trong dân chúng đưa đến kết quả bầu cử, thì một ứng cử viên giống như Chávez sẽ có nhiều khả năng thắng cử hơn ở Brazil, Chile hoặc Colombia, nơi mà khoảng cách giữa người giàu và nghèo lớn hơn rất nhiều.

Venezuela có thể đã không sụp đổ vào năm 1998 nhưng toàn bộ đã bị đình trệ và trong một số mặt nó bị sụt giảm, đến khi giá dầu giảm xuống chỉ còn 11 đô la/thùng đất nước càng chìm sâu vào khủng hoảng. Chávez đã rất nhanh nhạy nắm thời cơ khai thác sự bất mãn trong dân chúng, những tố cáo hùng hồn của ông về sự bất bình đẳng, phân biệt đối xử, nghèo đói, tham nhũng và giới lãnh đạo chính trị cô lập đã không còn đồng hành với các cử tri đang gặp khó khăn, mọi người hoài cổ về một thời kỳ thịnh vượng trước kia. Những người trong giới tinh hoa chính trị và kinh doanh truyền thống quá tự mãn, trong thời gian vận động bầu cử đã không như Chávez đi sát quần chúng và lấy được lòng của đa số nhân dân lao động.

Dân chúng đã đánh cá số phận vào Chávez, những gì họ nhận được không chỉ là một chính khách mới mẻ cố gắng nâng cao hiện trạng Venezuela mà còn là một biểu tượng cánh tả của Mỹ Latinh và là một người sẽ sớm vang danh thế giới. Chávez trở thành kẻ phá hoại vừa là ngôi sao thu hút tại các hội nghị thượng đỉnh toàn cầu, là người lãnh đạo làn sóng chống Mỹ bùng nổ do Tổng thống Hoa Kỳ George W. Bush chủ trương xâm lược Iraq. Về nội bộ, do ông được đào tạo và trưởng thành từ quân đội, Chávez có thiên hướng tập trung quyền lực và tàn nhẫn với bất đồng chính kiến, ông triệt tiêu không chỉ các chính trị gia đối lập mà cả các đồng minh dám thắc mắc về chính sách của ông, các thuộc cấp của ông nhanh chóng nhận ra: Không còn các cuộc tranh luận về chính sách và chính phủ theo đuổi một chương trình nghị sự thiên tả với rất ít thảo luận hay cân nhắc.

Năm 2001 Chávez bất ngờ ra một sắc lệnh về cải cách ruộng đất mà không có sự tham khảo hay tranh luận nào cảnh báo cho những điều sắp tới. Sắc lệnh này đã phá bỏ các trang trại nông nghiệp lớn và chuyển chúng cho các hợp tác xã nông dân, những người hoàn toàn thiếu bí quyết kỹ thuật, kỹ năng quản lý và vốn để sản xuất ở quy mô công nghiệp. Kết quả sản xuất lương thực sụp đổ, cứ thế hết khu vực  này đến khu vực kinh tế khác, chính phủ Chávez ban hành các chính sách tiền hậu bất nhất. Chính quyền chiếm đoạt các liên doanh dầu mỏ sở hữu nước ngoài mà không cần bồi thường và bổ nhiệm các ủy viên chính trị thiếu chuyên môn kỹ thuật để điều hành chúng, quốc hữu hóa các công ty khai thác viễn thông và các công ty cung cấp năng lượng, đưa đến kết quả thiếu nước và điện kinh niên với một hệ thống Internet có tốc độ chậm nhất thế giới. Chính phủ tịch thu các công ty thép chỉ khiến sản lượng thép từ 480.000 tấn mỗi tháng trước khi quốc hữu hóa năm 2008, ngày nay hầu như là số không, kết quả hầu tương tự sau khi quốc hữu hoá các công ty nhôm, công ty khai thác mỏ, hệ thống khách sạn và hãng hàng không quốc gia.

Hết công ty này đến công ty khác sau khi quốc hữu hoá, được giao lại cho phe cánh của Chávez, khi kinh doanh thua lỗ và gặp khó khăn về tài chính chỉ cần trình lên chính phủ, đều được chính phủ lo thanh toán và bù đắp. Năm 2004 giá dầu tăng vọi, kho bạc nhà nước lấp đầy tiền từ dầu hoả giúp cho Chávez thoải mái chi mà không bị kiểm soát hoặc ràng buộc gì. Trên hết mọi chuyện là các khoản vay quá dễ dàng từ Trung Quốc, China rất sẵn sàng thả cửa tín dụng cho Venezuela để đảm bảo đổi lấy nguồn cung cấp dầu thô, về phía Chávez bằng cách nhập khẩu tất cả mọi thứ mà nền kinh tế rỗng tuyếch của Venezuela không sản xuất được và vay tiền để trám vào khoản thiếu hụt do sự bùng nổ tiêu dùng, chính phủ Chávez đã có thể tạm thời che mắt công chúng khỏi tác động của các chính sách tai hại của mình và duy trì sự tin tưởng của dân chúng.

Nhưng không phải ai cũng bị thuyết phục, công nhân ngành dầu khí là một trong những người đầu tiên gióng lên hồi chuông cảnh báo về xu hướng độc tài của Chávez, công nhân tham gia đình công vào năm 2002 và 2003, yêu cầu một cuộc bầu cử tổng thống mới. Trả đũa các cuộc biểu tình, chính phủ Chávez đã sa thải gần một nửa lực lượng lao động trong công ty quốc doanh dầu mỏ và áp đặt một chế độ nhà nước kiểm soát hối đoái chặt chẽ -hệ thống mà sau này biến tướng thành mỏ vàng cho tham nhũng- khi những viên chức chính phủ nhận ra rằng chênh lệch giữa tỷ giá hối đoái nhà nước và thị trường chợ đen có thể mang lại giàu có chỉ sau một cú áphe, điều này đã tạo ra một tầng lớp cực kỳ giàu có của các quan chức trong chính phủ, khi những quan chức này hoàn thiện nghệ thuật chuyển số tiền -có được nhờ dầu mỏ- này vào túi của mình, kết quả là các kệ hàng hoá của Venezuela trong siêu thị trở nên trống trải.

Tất cả những dự đoán tồi tệ này đều được công khai, từ các chuyên gia trong nước và quốc tế đã báo động rộng rãi, nhưng đổi lại chính phủ Chávez càng bám chặt vào đường lối của họ, đối với Chávez những cảnh báo khốc liệt từ các nhà kỹ trị lại là dấu hiệu cho thấy cuộc cách mạng của ông đang đi đúng hướng.

Người kế thừa
Năm 2011 Chávez chẩn đoán bị ung thư, các bác sĩ ung thư hàng đầu Brazil và Hoa Kỳ đề nghị điều trị cho ông, nhưng ông đã chọn chữa trị ở Cuba, đất nước mà ông một lòng tin tưởng không chỉ chữa trị mà còn có thể giữ bí mật về bệnh tình của ông. Khi bệnh tình của ông trở nặng, sự lệ thuộc của ông vào Havana ngày càng lún sâu, bí mật về tình trạng sức khỏe thực sự của ông càng thêm mù mờ.

Vào ngày 8/12/2012, một Chávez ốm yếu xuất hiện trên truyền hình lần cuối để yêu cầu người dân Venezuela chuẩn nhận ông Maduro -lúc đó là phó tổng thống- là người kế nhiệm ông, trong suốt ba tháng kế cả nước Venezuela bị chi phối và điều khiển từ xa: Các sắc lệnh gởi đi từ Havana mang chữ ký Chávez -không ai nhìn thấy ông ta và đầy rẫy đồn đoán rằng ông đã chết- cuối cùng khi cái chết của Chávez được công bố vào ngày 5/3/2013, điều duy nhất rõ ràng giữa bầu không khí mờ ảo của bí mật và che giấu là nhà lãnh đạo tiếp theo của Venezuela -ông Maduro- sẽ tiếp tục truyền thống chịu ảnh hưởng của Cuba.

Chávez từ lâu đã xem Cuba như một hình mẫu cách mạng và ông đã nhiều lần gặp Chủ tịch Fidel Castro để xin lời khuyên tại các thời điểm quan trọng, đổi lại Venezuela đã gửi dầu viện trợ năng lượng cho Cuba (dưới dạng 115.000 thùng mỗi ngày được bán với giá giảm đặc biệt) trị giá gần 1 tỷ USD mỗi năm cho Havana. Chávez đã từng nói mối quan hệ giữa Cuba và Venezuela không những thân thiết hơn là một đồng minh mà là một sự hợp nhất của hai cuộc cách mạng. (Đây là một quan hệ bất thường, thường thì trong liên minh, các nước đàn em nghèo hơn và nhỏ hơn so với đồng minh cấp trên, nhưng ở đây ngược lại Cuba có thẩm quyền hơn rất nhiều và chi phối mối quan hệ.) Cuba rất cẩn thận để giữ mình đằng sau bức màn sân khấu: hầu hết các cuộc tham vấn xảy ra tại Havana chứ không trực tiếp tại Caracas.

Người mà ông Chávez chọn làm thừa kế -ông Maduro- đã không thoát khỏi sự chú ý của công luận, ông Maduro là người đã cống hiến cả cuộc đời cho sự nghiệp của chủ nghĩa cộng sản Cuba, khi còn trẻ Maduro đã tham gia đảng Marxist thân Cuba ở Caracas, vào tuổi 20 thay vì học đại học ông đã theo học khóa đào tạo tại Havana nhằm huấn luyện cán bộ quốc tế trở thành các nhà cách mạng chuyên nghiệp. Từ năm 2006 đến 2013 khi là bộ trưởng ngoại giao của chính phủ Chávez ông hiếm khi gây sự chú ý đến bản thân mình, chỉ có lòng trung thành tuyệt đối của ông đối với Chávez, riêng quan hệ với Cuba được ông đẩy ông lên đỉnh cao mới, dưới sự lãnh đạo của ông ảnh hưởng của Cuba tại Venezuela đã trở nên phổ biến, ông đã sắp xếp các chức vụ quan trọng của chính phủ cho các nhà hoạt động được đào tạo từ Cuba và người Cuba đã chiếm giữ các vai trò nhạy cảm trong chế độ Venezuela. Ví dụ điển hình, tóm tắt thông tin tình báo hàng ngày tường trình cho Maduro, được biên soạn không phải bởi người Venezuela mà bởi các sĩ quan tình báo Cuba.

Với sự hướng dẫn của Cuba, Maduro đã hạn chế tối đa các quyền tự do kinh tế và xóa bỏ mọi dấu vết còn lại của chủ nghĩa tự do khỏi nền chính trị và thể chế của đất nước, ông đã kế tục và mở rộng chính sách của Chávez về việc bỏ tù, lưu đày hoặc cấm các nhà lãnh đạo đối lập sinh hoạt chính trị, những người trở nên quá nổi tiếng hoặc không thể mua chuộc. Julio Borges -một nhà lãnh đạo đối lập hàng đầu- đã phải lưu vong để tránh bị bỏ tù, Leopoldo López nhà lãnh đạo đình đám của phe đối lập, đã bị quản thúc tại gia sau. Hơn 100 tù nhân chính trị vẫn còn bị giam trong nhà tù và các báo cáo về tra tấn rất phổ biến. Các cuộc bầu cử định kỳ đã trở nên xa vời, chính phủ đã tước bỏ quyền lực của Quốc hội đang do các đảng đối lập kiểm soát. Maduro đã tăng cường liên minh với một số chế độ chống Mỹ và chống phương Tây, xoay sang Nga để tìm kiếm vũ khí, an ninh mạng và chuyên môn trong khai thác dầu mỏ, với Trung Quốc để tìm tài trợ tài chánh và xây dựng cơ sở hạ tầng, tìm đến Bêlarut với xây dựng nhà cửa và đến với Iran về sản xuất xe hơi.

Khi Maduro cắt đứt các liên kết cuối cùng còn lại trong liên minh truyền thống giữa Venezuela với Washington và các nền dân chủ Mỹ Latinh khác chung quanh, ông đã để mất đi những lời khuyên kinh tế sáng suốt, ông làm lơ về cảnh báo mà mọi thể chế chính trị đều đồng ý: Mặc dù mọi người đều cảnh báo về lạm phát, Maduro đã nghe theo lời khuyên của Cuba và các cố vấn Marxist -những người đảm bảo với ông rằng sẽ không có hậu quả gì hết- khi ông cho in tiền ra để bù đắp thiếu hụt ngân sách. Không thể chối cãi, một cơn lạm phát siêu khủng xảy ra sau đó.

Một sự kết hợp độc hại của ảnh hưởng từ Cuba, tham nhũng tràn lan, phá bỏ hệ thống kiểm tra và cân bằng dân chủ với sự bất tài lãnh đạo đã khiến Venezuela bị khóa cứng vào các chính sách kinh tế tồi tệ. Khi tỷ lệ lạm phát hàng tháng lên đến ba chữ số, chính phủ phản ứng bằng các chính sách bất nhất càng làm cho tình hình tồi tệ hơn.

Phân tích một sụp đổ.
Gần như tất cả các nền dân chủ tự do sản xuất dầu mỏ như Na Uy, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ đã là các nền dân chủ trước khi họ trở thành nhà sản xuất dầu, các chế độ chuyên chế đã tìm thấy dầu  chẳng hạn như Angola, Brunei, Iran và Nga đã không thể thực hiện bước nhảy vọt cho nền dân chủ tự do. Trong bốn thập kỷ Venezuela dường như đã đánh bại một cách kỳ diệu những so sánh trên, được dân chủ hóa và tự do hóa vào năm 1958, nhiều thập kỷ sau khi Venezuela tìm thấy dầu mỏ.

Nhưng xét ra gốc rễ của nền dân chủ tự do Venezuela hóa ra rất nông cạn, chỉ hai thập kỷ kinh tế tồi tệ đã làm suy giảm sự ái mộ các đảng chính trị truyền thống, và chỉ dựa vào làn sóng bùng nổ dầu mỏ mà một nhà lãnh đạo mị dân đã phạm lỗi, trong những điều kiện bất thường này ông ta đã có thể quét sạch toàn bộ cấu trúc của hệ thống kiểm tra và cân bằng dân chủ chỉ trong vòng vài năm.

Khi sự bùng nổ giá dầu kéo dài hàng thập kỷ kết thúc vào năm 2014, giá dầu sụt giảm không chỉ làm chính phủ của Chávez mất doanh thu và ảnh hưởng quốc tế, mà còn tác động vào nguồn tín dụng của nước ngoài, các khoản vay tín dụng được rút ra trong thời kỳ bùng nổ dầu mỏ khiến cho đất nước mang khoản nợ quá lớn và nó vẫn phải được tiếp tục trả từ dòng tiền thu nhập đã bị giảm rất nhiều. Venezuela đã đi đến kết thúc với khuôn mẫu chính trị của 'chế độ chuyên chế phát hiện ra dầu mỏ': Trở thành nhóm đầu sỏ bóc lột, dựa vào thiểu số chính trị rồi phớt lờ đa số quần chúng khi họ im lặng, đàn áp dữ dội khi họ phản kháng.

Kết quả đưa đến cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ nhất trong lịch sử Tây bán cầu, không có số liệu chính xác về sụp đổ GDP của Venezuela nhưng các nhà kinh tế có thể so sánh với mức giảm 40% của GDP Syria kể từ năm 2012 sau khi bùng nổ nội chiến. Siêu lạm phát đã đạt tới một triệu phần trăm mỗi năm, đẩy 61% người Venezuela sống trong tình trạng cực kỳ nghèo khổ, 89% những người được khảo sát nói rằng họ không có tiền để mua đủ lương thực cho gia đình và 64% cho biết họ đã mất trung bình 11 kg (khoảng 24 pounds) trọng lượng cơ thể do đói. Khoảng 10% của số dân 2,6 triệu người Venezuela đã trốn sang các nước láng giềng.

Nhà nước Venezuela đã hủy bỏ phần lớn việc cung cấp các dịch vụ công cộng như chăm sóc sức khỏe, giáo dục và thậm chí là trị an. Đàn áp và bạo lực lan tràn là những gì mà người Venezuela nhận được từ chính quyền. Các cuộc biểu tình rầm rộ vào năm 2014 và 2017, chính phủ đã đáp trả bằng hàng ngàn vụ bắt giữ, đánh đập và tra tấn dã man và giết chết hơn 130 người biểu tình.

Trong khi đó, tội phạm kinh tế ngày càng được tiến hành công khai bất chấp luật pháp trực tiếp thông qua chính quyền, nạn buôn bán ma túy đã nổi lên cùng với sản xuất dầu mỏ và chênh lệch hối đoái như một nguồn lợi nhuận chính cho những người thân cận với giới cầm quyền cao cấp, quan chức cấp cao và thành viên của gia đình tổng thống đối mặt với các cáo buộc ma túy ở Hoa Kỳ, tầng lớp nhỏ quyền qúy cũng đã biển thủ tài sản quốc gia ở một mức độ chưa từng thấy. Vào tháng 8, một loạt các doanh nhân liên hệ mật thiết đến chế độ đã bị truy tố tại tòa án liên bang Hoa Kỳ vì tội rửa tiền hơn 1,2 tỷ đô la tiền bất hợp pháp, đây chỉ là một trong những vụ lừa đảo bất hợp pháp từ Venezuela

Toàn bộ khu vực phía đông nam của đất nước đã trở thành một khu mỏ khai thác bất hợp pháp, nơi những người rời khỏi thành phố vì đói, thử vận ​​may trong các mỏ do các băng đảng tội phạm dưới sự bảo vệ của quân đội. Trên khắp đất nước, các băng đảng tù tội, hợp tác với các lực lượng an ninh chính phủ, điều hành các vụ tống tiền béo bở khiến chúng trở thành nỗi sợ hãi cho dân chúng. Các văn phòng của Kho bạc, ngân hàng trung ương và công ty dầu khí quốc gia đã trở thành các trung tâm điều hành các tội phạm tài chính, khi nền kinh tế Venezuela sụp đổ, ranh giới giữa tội phạm và nhà nước đã biến mất.

Rắc rối của Venezuela
Bất cứ khi nào Tổng thống Donald Trump gặp một nhà lãnh đạo Mỹ Latinh ông cũng đề nghị phải làm gì đó về khủng hoảng ở Venezuela. Trump đã yêu cầu hội đồng an ninh quốc gia của ông đưa ra các khuyến cáo về các phương án 'khả thi' và có lúc khi nói về 'các phương án' ông từng nhắc đến việc 'không loại trừ can thiệp quân sự'. Thượng nghị sĩ Cộng hòa Marco Rubio của Florida cũng từng tỏ ý ủng hộ một phản ứng quân sự. Tuy nhiên Bộ trưởng Quốc phòng James Mattis đã lặp lại một ý kiến phổ thông trong dân chúng, cho rằng "Cuộc khủng hoảng ở Venezuela không phải là vấn đề quân sự", ngay cả các quốc gia láng giềng của Venezuela cũng lên tiếng phản đối tấn công vũ trang vào Venezuela.

Đúng vậy, ảo tưởng của Trump về cuộc xâm lược quân sự là sai lầm trầm trọng và cực kỳ nguy hiểm, cho dù một cuộc tấn công quân sự do Hoa Kỳ lãnh đạo có thể sẽ không gặp trở ngại trong việc lật đổ Maduro ngay tức khắc, nhưng những diễn biến tiếp theo có thể còn tệ hơn như trường hợp Iraq và Libya mà ta đã thấy: khi các thế lực bên ngoài lật đổ các nhà độc tài cai trị các quốc gia đổ vỡ, nhiều khả năng kết quả sẽ mang đến thêm hỗn loạn hơn là ổn định, chứ đừng mong đến dân chủ.

Tuy nhiên, Hoa Kỳ sẽ tiếp tục đối mặt với áp lực để tìm cách cảnh báo sự sụp đổ của Venezuela, các sáng kiến được thực hiện cho đến nay chỉ chứng minh rằng trên thực tế Hoa Kỳ chỉ có thể làm được rất ít. Trong thời Obama, các nhà ngoại giao Hoa Kỳ đã cố gắng tiếp cận trực tiếp với chính phủ Venezuela, nhưng các cuộc đàm phán đã tỏ ra vô ích. Maduro đã sử dụng các trung gian quốc tế để đàm phán nhằm vô hiệu hóa các cuộc biểu tình lớn trên đường phố, yêu cầu các nhà lãnh đạo biểu tình ngừng các cuộc biểu tình trong suốt thời gian đàm phán, nhưng các nhà đàm phán của chính phủ sẽ chỉ cù nhầy, đưa ra những nhượng bộ nhỏ được tính toán để chia rẽ đối thủ trong khi họ chuẩn bị cho làn sóng đàn áp tiếp theo. Hoa kỳ và các nước láng giềng của Venezuela cuối cùng đã hiểu được rằng, khi đường phố đi vào ổn định, các cuộc đàm phán chỉ diễn ra dưới tay đạo diễn của Maduro.

Một vài đề nghị sử dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế mạnh mẽ để gây áp lực buộc Maduro phải từ chức, cả hai chính quyền Obama và Trump đã thử thông qua nhiều vòng trừng phạt nhằm ngăn chặn chế độ Maduro vay nợ mới và ngăn chặn dòng tài chính của công ty dầu khí nhà nước. Cùng với Canada và EU, Washington đã có các biện pháp chế tài với các quan chức như đóng băng tài sản của họ ở nước ngoài và hạn chế đi lại, nhưng các biện pháp trên là dư thừa, nếu mục tiêu là phá hủy nền kinh tế Venezuela thì không có biện pháp trừng phạt nào phá hủy nhanh bằng chính chế độ đó đang làm, điều tương tự cũng hoàn toàn đúng đối với việc phong tỏa dầu hoả: sản xuất dầu mỏ tự nó đã ở vào tình trạng rơi tự do rồi.

Washington có thể tăng cường chính sách mấu chốt của mình ở một khía cạnh khác là: Cuba cần phải có trách nhiệm hơn trong vấn đề này, có nghĩa là trong mọi quan hệ giữa Washington và Cuba thì Venezuela phải là đối tượng trực tiếp và trung tâm vì mọi cố gắng sẽ không đạt được gì nếu không có sự giúp đỡ từ Cuba. Hoa Kỳ có thể phát triển việc chống tham nhũng mạnh hơn, ngăn chặn không chỉ các quan chức phạm tội nhưng có thể cả việc ngăn chặn các thủ lĩnh và gia đình của họ hưởng những thành quả từ tham nhũng hay buôn bán ma túy và tham ô. Hoa kỳ cũng có thể mở rộng lệnh cấm vũ khí thành toàn cầu, chế độ Maduro phải bị hạn chế với một mục tiêu rõ ràng cho những tay chân trung thành đang tiếp tục nuôi dưỡng chế độ hiểu là việc tiếp tục hỗ trợ chế độ sẽ khiến họ bị cô lập ở Venezuela, nhưng triển vọng thành công của một chiến lược như vậy rất mờ mịt.

Sau một thời gian dài lúng túng các quốc gia Mỹ Latinh khác cuối cùng cũng hiểu rằng sự bất ổn của Venezuela sẽ tràn qua biên giới của họ. Khi làn sóng đỏ thiên tả của những năm đầu thế kỷ thoái trào, các nhà lãnh đạo mới bảo thủ hơn ở Argentina, Brazil, Chile, Colombia và Peru đã cân bằng cán cân trong khu vực chống lại chế độ độc tài Venezuela, nhưng cũng đồng thời thiếu đi sự đồng thuận giữa họ, ngoại giao truyền thống đã không đạt mục đích và thậm chí đã phản tác dụng cũng như không tạo được áp lực gì. Chẳng hạn, năm 2017 các quốc gia Mỹ Latinh đe dọa loại Venezuela ra khỏi Tổ chức các quốc gia châu Mỹ, Venezuela đã phản ứng bằng cách đơn phương rút khỏi tổ chức, cho thấy họ không hề quan tâm đến áp lực ngoại giao truyền thống.

Các láng giềng của Venezuela chứng kiến cuộc khủng hoảng ngày càng trầm trọng hơn qua lăng kính từ vấn đề người tị nạn, họ lo lắng ngăn chặn dòng người suy dinh dưỡng chạy trốn khỏi Venezuela và đặt thêm gánh nặng vào các chương trình xã hội của họ. Khi chủ nghĩa dân túy dâng lên phản ứng chống lại dòng người tị nạn Venezuela, một số nước Mỹ Latinh có ý đóng cửa khẩu nhưng lại sợ là một sai lầm chỉ làm tồi tệ thêm cuộc khủng hoảng, trong thực tế các nước Mỹ Latinh đã không biết phải làm gì với Venezuela, điều có thể bây giờ chỉ là chấp nhận người tị nạn, điều này ít nhất cũng giúp giảm bớt nỗi khổ của người dân Venezuela.

Quền lực của dân chúng.
Nên nhớ, chế độ đã bắt rễ sâu và chặt chẽ đến nỗi một sự thay đổi của khuôn mặt lãnh đạo dễ hơn là một sự thay đổi của hệ thống.
- Có thể Maduro sẽ bị thay thế bởi một người kém tài hơn nhưng có khả năng giúp Cuba nắm chắc quyền lực tại Venezuela hơn, kết quả như vậy chỉ có nghĩa là nền thống trị nước ngoài vững chắc hơn, chứ không phải là sự trở lại của nền dân chủ.
- Ngay cả khi các lực lượng đối lập -hay một cuộc tấn công vũ trang do Hoa Kỳ lãnh đạo- bằng cách nào đó đã xoay sở để thay thế Maduro bằng một chính phủ mới hoàn toàn, chương trình nghị sự sẽ rất khó khăn.
Một chế độ kế nhiệm sẽ cần phải giảm vai trò to lớn của quân đội trong tất cả các lĩnh vực của khu vực nhà nước, họ sẽ phải bắt đầu lại việc khôi phục các dịch vụ cơ bản về y tế, giáo dục và thực thi pháp luật. Họ sẽ phải xây dựng lại ngành công nghiệp dầu mỏ và kích thích tăng trưởng sản xuất các ngành kinh tế khác. Nhà nước phải thoát khỏi những kẻ buôn ma túy, bọn bất hảo, bọn cướp tài nguyên, những tài phiệt tài chính và những kẻ tống tiền đã bám lấy mọi ngóc ngách trong chính phủ và nó sẽ phải thực hiện tất cả những thay đổi này trong bối cảnh môi trường chính trị độc hại, vô chính phủ và khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng.

Với quy mô của những trở ngại này Venezuela có thể sẽ không thể ổn định được trong thời gian dài sắp tới, thách thức trước mắt đối với dân chúng và các nhà lãnh đạo của họ cũng như đối với cộng đồng quốc tế là ngăn chặn tác động suy thoái của quốc gia. Đối với tất cả những đau khổ mà họ đã trải qua, người dân Venezuela chưa bao giờ ngừng đấu tranh chống lại sự sai trái, tính đến mùa hè này người Venezuela vẫn đang tổ chức hàng trăm cuộc biểu tình mỗi tháng, hầu hết người biểu tình là những người địa phương với ít sự lãnh đạo chính trị, nhưng họ cho thấy rõ ý chí chiến đấu cho chính họ.

Tất cả điều đó có đủ để lái đất nước ra khỏi con đường nghiệt ngã hiện tại không? Chắc là không.

Sự tuyệt vọng đang khiến ngày càng nhiều người Venezuela mơ về một can thiệp quân sự do Trump lãnh đạo, điều này mang đến một ảo mộng mãnh liệt cho một dân tộc đau khổ kéo dài, nhưng điều này chỉ có nghĩa là một ảo vọng không sáng suốt, không là một chiến lược nghiêm túc.

Thay vì một cuộc xâm lược quân sự, hy vọng tốt nhất cho Venezuela là đảm bảo rằng những ngọn lửa phản kháng và bất đồng chính kiến xã hội không bị dập tắt và duy trì được sự chống đối với chế độ độc tài. Cuộc phản kháng này một ngày nào đó có thể đặt nền móng cho sự phục hồi các tổ chức dân sự và dân chủ, chắc chắn không dễ dàng và không thể nhanh chóng. Mặc dù tình hình có vẻ tuyệt vọng, nhưng vực dậy một quốc gia từ bờ vực thất bại chưa bao giờ dễ dàng.

Chuyển ngữ 42.

https://www.foreignaffairs.com/articles/south-america/2018-10-15/venezuelas-suicide

Nanh heo 'Cà tha'

Nhân thấy cô Sáu đang bán nanh heo rừng nhớ chuyện cũ.

Thằng Cê người Tây Ninh, tướng bè bè mang lon hạ sỹ, nó đạo Cao Đài. Trong đơn vị nó là thằng uống được rượu nhất bọn, bọn lính trẻ tụi tôi làm chừng một chai bia quân tiếp vụ là quắc, nó chơi ông già chống gậy -Johnny walker-  như không. Nó mới cưới vợ nên lâu lâu được ưu tiên về phép đột xuất nếu đơn vị đi ngang hay hoạt động gần nhà, đơn vị tôi hoạt động lòng vòng vùng ngã ba biên giới lên Trảng Bàng nên Cê cũng có nhiều cơ hội về thăm vợ, nhà nó đâu gần chợ Long Hoa.

Một lần về phép lên hắn khoe mới chuộc được chiếc nanh heo rừng vô Cà tha tận núi Tà Lơn, đeo chiếc nanh là bá bệnh bất xâm, súng đạn không phạm. nó có vẻ tin tưởng lắm, mỗi khi tay mân mê chiếc nanh mắt nhắm như thầm khấn vái, bọn tôi cũng không từng biết qua uy lực của chiếc nanh nên cũng không ai ý kiến gì.

Trong trận đánh mật khu Bời Lời, đụng với bộ đội chính quy bọn tôi bị ghìm cứng không tiến được, thằng Cư nằm xế bên tay phải tôi sau ụ mối, nó vừa nhô người định trườn lên phiá trước thì lãnh nguyên trái B40 vào bụng, tiếng nổ chát chúa văng nó về phía tôi cũng vừa lúc tôi thấy ruột gan nó xổ ra một dề, súng nó văng đâu mất mắt nó trợn lên như không hiểu chuyện gì tôi chỉ kịp chụp lấy chỗ cổ áo nắm chặt chiếc đai ba chạc rồi vừa lết vừa kéo nó ngược ra sau, miệng nó thì chửi thề hai tay thì cố vơ đám ruột lòng thòng ôm nhét lại vào bụng.

Nó sau được tải thương rồi chắc giải ngũ luôn, tôi từ đó không nghe tin gì về nó, chỉ thắc mắc hoài có phải nhờ chiếc nanh heo cà tha mà nó thoát chết không, chứ mình nó lãnh nguyên trái B40 là lớn chuyện chớ! Hí hí

Đối lập vs Maduro

Bài viết ngày 25/01/2019
Guaidó có thắng canh bạc này?
Ngày 23/1 vừa rồi Quốc hội đối lập Venezuela đã gây chấn động thế giới khi tuyên bố tổng thống Nicolás Maduro bất hợp pháp, tuyên bố bỏ trống chức vụ tổng thống, và cho chủ tịch Quốc hội Juan Guaidó tuyên thệ nhậm chức tổng thống lâm thời theo quy định hiến pháp Venezuela, sau đó Hoa Kỳ, Canada và hầu hết các chính phủ lớn ở Tây bán cầu đã công nhận Guaidó là tổng thống hợp pháp của Venezuela.

Thật là một động thái táo bạo và mạnh mẽ đến bất ngờ: Năm 2018 là một năm ảm đạm cho phe đối lập Venezuela, mặc dù đã giành được quyền kiểm soát cơ quan lập pháp từ 2015 và từng lãnh đạo một chiến dịch bất tuân dân sự lớn vào năm 2017, nhưng phe đối lập dường như càng không có hy vọng loại bỏ chính quyền độc tài không được lòng dân của Maduro, các chính đảng chống Maduro đã mất hàng năm để đấu đá với nhau, tranh cãi về việc ai sẽ là nạn nhân để đổ lỗi cho sự thất bại của họ và cào bằng những lời buộc tội rằng ai trong số họ đã bí mật bán mình cho chế độ.

Cùng lúc cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị ở Venezuela xấu đi, nền kinh tế đã bị sụt giảm mất gần 50% kể từ khi Maduro nhậm chức năm 2013, sản lượng dầu giảm xuống mức chưa từng thấy kể từ năm 1950, lạm phát đạt tỷ lệ ước tính là một triệu phần trăm/một năm. Suy dinh dưỡng bắt đầu xuất hiện trên số gần 90% người Venezuela hiện đang sống trong nghèo đói và hàng triệu người trốn ra nước ngoài để tìm cuộc sống tốt hơn, cuộc khủng hoảng di cư ở Venezuela được coi là tồi tệ thứ nhì trên thế giới chỉ sau Syria.

Nhưng Maduro vẫn tại vị, chính phủ của ông giữ được quyền lực với sự trợ giúp tài chính từ Nga và Trung Quốc, hỗ trợ tình báo từ Cuba và tăng doanh số bán vàng cho Thổ Nhĩ Kỳ. Trong suốt năm 2018 Maduro liên tục trên chân phe đối lập, thậm chí tuyên bố chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống vào tháng 5, cuộc bầu cử được các nhà quan sát độc lập và hơn 50 chính phủ nước ngoài cho là bất hợp pháp, nói tóm lại suốt phần lớn năm ngoái, dường như Maduro đã dồn phe đối lập vào một góc.

Vậy điều gì giải thích cho sự thay đổi đột ngột? Có phải phe đối lập Venezuela đã có lại phép thuật của mình? Câu trả lời là có.
- Trước tiên, phe đối lập ít nhất đã tạm thời khắc phục xu hướng tự phá hoại và tệ nạn phe phái.
- Thứ hai, họ đã thành công tìm ra cách tiếp cận mới để huy động được những người Venezuela bất mãn chống lại chính phủ.
- Thứ ba, họ đã chuyển đạt được cho các lực lượng vũ trang -chỗ dựa của chế độ Maduro- một đảm bảo đáng tin cậy rằng các sĩ quan quân đội sẽ được ân xá cho tất cả tội lỗi nào mà họ đã phạm phải trước đây nếu họ ủng hộ quá trình chuyển đổi sang dân chủ.
- Và cuối cùng với sự bảo đảm nhanh chóng -và khó có thể đảo ngược- công nhận Guaidó của chính quyền Trump và các chính phủ Mỹ Latinh, phe đối lập đã ra tín hiệu cho những người còn lại đang ủng hộ Maduro, đặc biệt là những quân nhân, rằng cộng đồng quốc tế thực muốn thay đổi.

Nhìn lại
Trước đây liên minh đối lập Venezuela, ban đầu được tổ chức với mục đích giành chiến thắng trong các cuộc bầu cử không tự do và không công bằng và nó đã thành công thắng cuộc bầu cử lập pháp năm 2015 với đa số hai phần ba, nhưng phe đối lập nhanh chóng hiểu rằng các cuộc bầu cử không còn thực sự quan trọng ở Venezuela. Tổng thống Maduro đã vô hiệu hóa các cuộc bầu cử của hai viện lập pháp để chống lại đa số phe đối lập, không cho các quan chức giải trình với quốc hội, phủ quyết tất cả các luật và cuối cùng dựng lên một quốc hội lập hiến do chính phủ thống trị để đảm nhận những chức năng lập pháp, khi không còn quyền lực, các đảng đối lập có quá ít điểm chung lẫn ý thức hệ hoặc lộ trình để làm việc cùng nhau hiệu quả.

Hôm nay mọi sự đã thay đổi, sự kiện bất ngờ ngày 23/1 cho thấy rằng ít ra một số nhà lãnh đạo phe đối lập, đặc biệt là từ các đảng Primero Justicia và Voluntad Poplar đã âm thầm lên kế hoạch, thúc đẩy hành động cả trong nước và quốc tế để buộc Maduro phải từ chức. Guaidó của đảng Voluntad Popular -mà chủ tịch đảng là Leopoldo López bị quản thúc tại gia kể từ năm 2014- chính thức đảm nhiệm chức chủ tịch Quốc hội vào tháng 12/2018, là trụ cột của các đảng đối lập kiểm soát quốc hội.

Xuất thân từ phong trào sinh viên Venezuela, 35 tuổi, Guaidó là một gương mặt mới đã được chứng minh là hấp dẫn hơn các nhà lãnh đạo phe đối lập trước đây, Guaidó và các cộng sự của mình đã theo đuổi một chiến lược tiếp cận mới, tổ chứcc các cuộc vận động ngoài trời (gọi là cabildos abiertos) để tiếp cận giới bình dân. Lần đầu tiên kể từ cuộc biểu tình năm 2017, công chúng đã tỏ ra có phản ứng. Khi tình trạng bất ổn xảy ra sau cuộc nổi dậy quân sự nhỏ thất bại vào ngày 21/1, các 'cabildos' đã giúp đặt nền móng cho các cuộc biểu tình rộng lớn trên khắp Venezuela vào ngày 23/1.

Phe đối lập cũng sử dụng quyền lập pháp của mình tại Quốc hội để ra tín hiệu cho quân đội rằng họ sẽ không bị đe dọa trừng phạt trong quá trình chuyển đổi dân chủ. Vào ngày 15/1 Quốc hội đã thông qua luật ân xá cấp quyền miễn trừ cho các thành viên của quân đội, những người hành động để giúp khôi phục nền dân chủ ở Venezuela. Ngoài ra chính Guaidó đã phát biểu rằng anh ta không có ý định quy trách nhiệm cho giới quân sự vì đã ủng hộ Maduro.

Việc trấn an quân đội là rất quan trọng vì đây là một trụ cột thiết yếu của liên minh cầm quyền Maduro. Quân đội kiểm soát các bộ của chính phủ, ngành công nghiệp dầu mỏ, phân phối thực phẩm và an ninh nội bộ. Các chỉ huy quân sự cấp cao cho đến nay vẫn không có hành động chống lại Maduro vì sợ phải chịu trách nhiệm trước chính phủ kế nhiệm và họ có lý do chính đáng để sợ trách nhiệm vì họ đã đồng lõa trong nhiều tội ác của chế độ, gồm cả tham nhũng, vi phạm về nhân quyền và buôn bán ma túy. (Các sĩ quan trẻ hầu như ít hài lòng với chế độ này, nhưng họ phải chịu sự giám sát chặt chẽ về tư tưởng và phản gián không chỉ bởi chế độ mà còn từ đồng minh Cuba nhằm phát hiện và triệt phá các âm mưu đảo chính ngay trong trứng nước.) Guaidó tuyên bố rõ rằng phe đối lập không kêu gọi đảo chính và mong rằng toàn bộ lực lượng vũ trang ở trong doanh trại của họ và chống lại lệnh đàn áp các cuộc biểu tình của dân chúng.

Phe đối lập cũng đã tìm được một đồng minh sẵn sàng và quan trọng ở Hoa Kỳ, chính quyền Trump đã trở nên thất vọng về thất bại của các lệnh trừng phạt kinh tế từ Hoa Kỳ, đã không đạt bất kỳ tác động thực sự nào đối với chế độ Maduro. Trong năm qua, họ đã thử nhiều giải pháp từ việc cấm nhập khẩu dầu của Venezuela cho đến việc truy tố những người thân cận trong mạng lưới của Maduro tại các tòa án ở Hoa Kỳ.

Phe đối lập Venezuela đã trình bày cho chính quyền Trump một cách tiếp cận mới mẻ, họ đưa ra một hành động pháp lý theo đó Hoa Kỳ có thể công nhận Guaidó là nhà lãnh đạo hợp pháp của Venezuela. Nếu phe đối lập chứng minh việc tái trúng cử của Maduro là bất hợp pháp, đi đến kết luận hợp lý là chức vụ tổng thống Venezuela sẽ bị bỏ trống khi Maduro chấm dứt nhiệm kỳ vào ngày 10/1. Chiếu theo Điều 233 của Hiến pháp Venezuela, nếu chức vụ tổng thống bị bỏ trống, thì người đứng đầu Quốc hội sẽ trở thành tổng thống lâm thời và tổ chức bầu cử mới để bầu tổng thống.

Washington chấp nhận lý do này, bằng cách công nhận Guaidó, chính quyền Trump và các đối tác đã giúp phe đối lập Venezuela có được tín hiệu đáng tin cậy hơn để thông báo cho quân đội, rằng việc chuyển đổi sang dân chủ là khả thi và sẽ được cộng đồng quốc tế ủng hộ. Hoa Kỳ và các quốc gia khác đã công nhận Guaidó, khi làm như vậy họ đã thực hiện một bước ngoại giao rất rõ ràng -và rủi ro- là sẽ rất khó để xoay ngược lời các chính phủ nước ngoài đã cam kết ủng hộ phe đối lập.

Tiếp theo là gì?
Chiến lược của phe đối lập được tiến hành phối hợp với Hoa Kỳ, rõ ràng đã thay đổi cuộc chơi, liệu nó có hiệu quả? Có hai lý do để hoài nghi:
- Đầu tiên, chính quyền Maduro tiếp tục có sự hỗ trợ và công nhận từ các đồng minh quốc tế quan trọng nhất: Trung Quốc, Cuba, Nga và Thổ Nhĩ Kỳ. Những quốc gia này là những nguồn cho vay cuối cùng, cứu tinh của chế độ Maduro, hoặc cả hai.
- Thứ hai, mặc dù đã có tín hiệu rõ ràng với quân đội rằng họ sẽ hạ cánh an toàn trong trường hợp chuyển đổi dân chủ, các tướng lãnh cao cấp đã công khai tuyên bố ủng hộ Tổng thống Maduro vào ngày 23 và 24/1. Điều kiện khuyến khích đưa ra cho quân đội vẫn bị che khuất bởi khuynh hướng ủng hộ chính phủ.

Có nhiều hậu quả khó lường đối với sự công nhận quốc tế của Guaidó, từ các câu hỏi về việc định đoạt tài sản của Venezuela ở nước ngoài cho đến tình trạng các nhà ngoại giao của các nước đã không công nhận Maduro là tổng thống hợp pháp hiện trong các sứ quán ở Venezuela. Chính quyền Trump rõ ràng muốn tăng áp lực lên Maduro và trong những ngày tới sẽ có nhiều cơ hội để làm điều đó theo lời yêu cầu của Guaidó.

Hoa Kỳ đã đúng khi hợp tác với phe đối lập Venezuela, trong những năm gần đây chế độ Maduro đã tỏ ra không có thiện chí đàm phán với phe đối lập, ngay cả khi có sự can thiệp qua trung gian hoà giải của Vatican. Nay Washington đã chọn một đường lối đầy rủi ro, bằng cách leo thang với Maduro, chính quyền Trump đã dâng cao khả năng nhận định sai và hiểu lầm có thể dẫn đến xung đột vô ý, đặc biệt là hiện nay khi chính phủ Hoa Kỳ và Venezuela có rất ít hiểu biết và tôn trọng nhau.

Hành động hung hăng của Hoa Kỳ cũng sẽ có nguy cơ chia rẽ liên minh quốc tế hiện đang ủng hộ phe đối lập Venezuela và nó có thể biến tướng thành một cuộc xung đột giữa Hoa Kỳ-Venezuela thay vì nỗ lực khôi phục nền dân chủ hiện nay. Điều thứ hai, nếu xảy ra sẽ cho Maduro có lý do để quay trở lại với những lời hoa mỹ của chủ nghĩa chống đế quốc và sẽ là một cái cớ cho đồng minh của ông ta -ở đây là Nga, nhưng không loại trừ cả Trung Quốc- cũng tiếp tục ủng hộ Maduro. Nhưng ngay cả khi Hoa Kỳ tránh được cái bẫy này, Nga và Trung Quốc chắc chắn sẽ xem các sự kiện ở Venezuela là một phần trong chiến lược của phương Tây nhằm triệt tiêu các đồng minh độc tài và các quốc gia thân cận với họ, họ sẽ tìm các biện pháp đối phó, và những điều này sẽ chẳng dễ chịu gì.

Có thể là dưới áp lực gia tăng trong nước và quốc tế, Maduro có thể mất tinh thần và bỏ chạy khỏi đất nước, các sĩ quan cấp thấp có thể cá cược vào một cuộc nổi dậy để buộc các sĩ quan cao cấp thay đổi, dẫn đến một kết quả bạo lực.

Nhưng cũng có một rủi ro rất lớn rằng Maduro sẽ vẫn nắm quyền với sự hỗ trợ từ quân đội và các đồng minh của ông ở nước ngoài, mặc dù ông ta sẽ bị quốc tế cô lập hơn bao giờ hết, cú thử lửa của đối lập có thể kết thúc với các nhà lãnh đạo đối lập vào tù hoặc lưu vong, điều này sẽ khiến chính quyền Trump và cộng đồng quốc tế rơi vào tình thế rất khó khăn, với rất ít công cụ ngoại giao hơn bao giờ hết để có thể tác động đến tương lai của Venezuela theo hướng tích cực hơn.
Chuyển ngữ 42.

https://www.foreignaffairs.com/articles/venezuela/2019-01-25/venezuelan-oppositions-high-stakes-assault-maduro

Venezuela

CARACAS, Venezuela - Ngay khi rất nhiều người Venezuela tràn ra đường biểu tình ủng hộ nhà lãnh đạo đối lập Juan Guaido và danh sách các nước ngoài công nhận ông là Tổng thống lâm thời vẫn ngày càng nhiều hơn, các tướng lãnh hàng đầu của quân đội lại đang gửi một thông điệp khác hoàn toàn: "Không có chuyện ủng hộ đâu".

Các tướng lĩnh cao cấp, hôm thứ năm vừa rồi trong một buổi duyệt binh đứng trước hàng quân nghiêm chỉnh đã cam kết ủng hộ Tổng thống Nicolas Maduro củng cố lại quyền lực.

Kể từ khi nắm quyền lãnh đạo chính phủ Venezuela năm 2013, ông Maduro -một người dân sự, kế nhiệm nhà lãnh đạo xã hội quá cố Hugo Chavez- đã liên tục củng cố sự ủng hộ của quân đội quốc gia bằng cách thăng thưởng cho những người trung thành, cho họ quyền kiểm soát các lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế và bổ nhiệm họ vào các vị trí bộ trưởng.

Theo nhận xét từ các cựu sỹ quan của quân đội Venezuela: Tất cả điều đó có nghĩa là các tướng lãnh cao cấp của quân đội được sự ưu ái từ Maduro lo sợ bị mất đi những đặc quyền và có thể bị truy tố nếu phản bội ông ta, tuy vậy các binh sỹ cấp thấp trong quân đội -những người đang phải khó khăn chật vật để lo cho gia đình- có thể không có chung lòng trung thành kiên định như thế, nhưng tỷ lệ để có một lực lượng đủ mạnh ủng hộ Guaido hiện nay cũng rất nhỏ.

Ông Jose Antonio Colina, cựu trung úy cho biết: "Cần phải chờ xem điều gì sẽ xảy ra trong 48 giờ tới, nếu các quân nhân hạng trung và cấp thấp không có bất cứ động thái nào biểu lộ sự chống đối của họ trong vòng hai ngày tới, chúng ta có thể đoan chắc rằng họ tuân theo các tướng lãnh trên.

Truyền thống của các lực lượng vũ trang thường đảm trách như là trọng tài trong các tranh chấp chính trị, ngay cả theo hiến pháp được Chávez ủng hộ "Quân đội không phục vụ ai hay đảng phái chính trị nào cả"

Đúng 61 năm trước khi Guaido đứng tuyên thệ trước đám đông những người ủng hộ để làm tổng thống lâm thời Venezuela, quân đội đã lật đổ nhà độc tài Marco Perez Jimenez, trong bối cảnh bất ổn ông đã phải trốn lên máy bay đến Cộng hòa Dominican. Chavez từng là một chỉ huy quân đội trẻ tuổi đã tổ chức một cuộc đảo chính bất ngờ vào năm 1992 và một thập kỷ sau đó đã nắm giữ được quyền lực quốc gia.

Hôm thứ Sáu, Guaido đã yêu cầu những người ủng hộ ông chia sẻ thông báo về "luật ân xá các quân nhân hợp tác khôi phục nền dân chủ của đất nước" với bất cứ ai mà họ biết trong lực lượng vũ trang, ông cũng kêu gọi quân đội hãy để số viện trợ nhân đạo của Hoa Kỳ đã cam kết được mang vào nước này.

Update: 26/1/2019
(CNN) Một quan chức quân đội Venezuela đã đổi phe trong cuộc đấu tranh quyền lực Venezuela vào thứ Bảy, gây ra phản ứng từ các nhà lãnh đạo bộ quốc phòng.

Tùy viên quân sự của Venezuela tại Washington, Đại tá Jose Luis Silva Silva, tiết lộ với CNN rằng ông sẽ rời bỏ phe Tổng thống Nicolas Maduro và ủng hộ ông Juan Guaido, Tổng thống lâm thời.

Trong một video trên mạng, Silva phát biểu: "Tôi ủng hộ đường lối của Tổng thống lâm thời Juan Guaido". Silva nhấn mạnh lộ trình bao gồm việc "chấm dứt việc tiếm quyền", "bắt đầu quá trình chuyển đổi sang một chính phủ mới" và "bầu cử tự do, minh bạch cho tất cả người dân Venezuela nào muốn tham gia."

Việc này đã khiến Bộ Quốc phòng Venezuela phải đưa ra một phản ứng tức thời chính thức của bộ, văn bản chụp màn hình từ video của Silva tuyên bố, in lớn trên đó là dòng chữ "PHẢN QUỐC".

Venezuela, lãng mạn cộng sản.

Một bi kịch -hoàn toàn có thể tránh được- của một nền kinh tế dầu mỏ lớn nhất thế giới.

Tháng 7/2018. Tại sao Venezuela rơi vào nghèo đói.

Xuân 1959, tại câu lạc bộ du thuyền Cairo một cuộc gặp mặt kín đáo giữa các bộ trưởng của các nước sở hữu dầu mỏ, ông Juan Pablo Pérez Alfonso bộ trưởng dầu mỏ Venezuela lúc đó ấp ủ ý tưởng liên hiệp các nước xuất khẩu dầu mỏ lại nhằm dễ dàng chủ động kiểm soát tài nguyên vàng đen vốn là sở hữu của đất nước họ, một năm sau OPEC ra đời. Năm 1960 Venezuela chính thức là thành viên duy nhất của OPEC -Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ- không nằm trong vùng Trung Đông và nó được liệt vào loại top các nước có dự trữ dầu nhiều nhất thế giới, thật là một minh chứng hùng hồn về địa vị quan trọng của Venezuela với kinh tế thế giới.

Thời 1960 Venezuela đứng vào hạng giàu có trên thế giới, nó sản xuất hơn 10% lượng dầu thô trên thế giới và có GDP trên đầu người bỏ xa các nước láng giềng Brazil và Colombia và nó không cách xa Hoa kỳ bao nhiêu. Vào thời điểm này, để tránh "lời nguyền tài nguyên" -hiện tượng các nước có nhiều tiền do giàu tài nguyên như vàng, dầu mỏ nên bỏ bê không đầu tư vào các ngành sản xuất khác- Venezuela đã muốn đa dạng hoá các ngành khác ngoài dầu mỏ. Nhưng may mắn thay -hay bất hạnh- thập niên 1970 là thời vàng son của dầu hoả, giá dầu tăng vọt mang đến viễn cảnh huy hoàng dường như không bao giờ kết thúc, cùng với nền dân chủ nhiều năm ổn định, Venezuela lúc này như một quốc gia kiểu mẫu cho cả khu vực Nam mỹ luôn mất ổn định.

Nhìn lại quá khứ thành công càng làm cho ta tiếc nuối cho ngành công nghiệp dầu mỏ hiện nay của Venezuela, sáu thập niên trước từ một đất nước rộng lớn với ước mơ là một tập đoàn xuất khẩu dầu mỏ, giờ đây phải nhập xăng để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng. Sản lượng dầu thô chỉ còn khoảng 2 triệu thùng/ngày, xuống thấp nhất trong vòng 28 năm qua. Ông Francisco Mondali (chuyên gia về Latin America tại đại học Baker) nhận xét: "Chưa bao giờ thấy một quốc gia có thể bị sụp đổ với cường độ này mà lý do hoàn toàn không do chiến tranh hay cấm vận gây ra"

Trong những năm gần đây, Venezuela không dính vào bất cứ cuộc chiến tranh nào nhưng giá dầu giảm mạnh cùng với việc nhiều năm quản lý sai lầm của chính phủ đã gần như giết chết nền kinh tế đất nước, gây ra một cuộc khủng hoảng nhân đạo đe dọa nhấn chìm cả khu vực. Từ tháng giêng/2018 chính quyền từ chối theo dõi lạm phát (hoặc có nhưng không công bố kết quả của mình), nhưng Quốc hội tính toán tỷ lệ hàng năm là hơn 4.000% và Quỹ Tiền tệ Quốc tế dự đoán có thể đạt 13.000% trong năm nay, con số thực tế có thể cao gấp 10 lần.

Ngày nay, theo báo cáo của trung tâm quan sát bạo lực của Venezuela, tỷ lệ giết người ở Venezuela hiện đã vượt qua cả Honduras và El Salvador là nơi trước đây có mức độ cao nhất thế giới. Mất điện là chuyện xảy ra gần như hàng ngày và nhiều nơi không có nước. Trên truyền thông, báo chí học sinh và công nhân dầu mỏ đã bắt đầu thấy biểu hiện nạn đói và những người Venezuela bị bệnh đã lùng sục các cơ sở y tế để tìm thuốc. Sốt rét, sởi và bạch hầu đã quay trở lại tại Venezuela, hàng triệu người Venezuela chạy khỏi đất nước (theo cơ quan Khủng hoảng Quốc tế có hơn 4 triệu người) và từ họ đang lan truyền các căn bệnh trên khắp khu vực, cũng như làm căng thẳng các nguồn lực và ổn định khu vực.

Điều gì có thể giải thích cho sự suy sụp của đất nước này, từ vị trí là một trong những quốc gia giàu có và ổn định nhất ở Mỹ Latinh? Theo ông Mark Green (giám đốc Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ): "Không thể hoàn toàn quy lỗi cho Tổng thống Nicolás Maduro" -vị tổng thống hồi tháng Năm vừa rồi đã thắng thêm một nhiệm kỳ sáu năm nữa trong cuộc bầu cử bị tố cáo là gian lận- "với các chính sách ảo tưởng của ông". Thật ra không phải lỗi hoàn toàn của Maduro, để hiểu đầy đủ về việc một quốc gia được may mắn sở hữu những mỏ dầu lớn nhất thế giới lại có thể đi đến kết thúc nghèo đến mức như quay trở lại thời xưa khi chưa hề có dầu mỏ, chiếc ngòi nổ cho quả bom đang nổ tung ngành công nghiệp dầu lửa của Venezuela -và cùng với nó là cả nước Venezuela- đã được cố tình châm ngòi bởi người tiền nhiệm và cố vấn của Maduro, người hùng Hugo Chávez, không lâu sau khi ông ta nắm được quyền lực vào cuối những năm 1990.

Sự suy giảm và sụp đổ của ngành công nghiệp dầu mỏ Venezuela thực ra bắt đầu từ việc quốc hữu hóa vào năm 1976, thời điểm giá dầu thô bùng nổ và chủ nghĩa dân tộc tài nguyên lên cao, Tổng thống Carlos Andrés Pérez muốn nhà nước đóng một vai trò lớn hơn đối với nền kinh tế và đặc biệt muốn sử dụng sự giàu có từ dầu mỏ giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của đất nước. Để giành quyền kiểm soát hoàn toàn đối với các mỏ dầu, Caracas đã trục xuất các công ty dầu khí nước ngoài và lập ra một công ty độc quyền dầu mỏ quốc doanh gọi là Petróleos de Venezuela (PDVSA). Các động thái trên đã đánh dấu việc Venezuela giành toàn quyền kiểm soát vận mệnh của mình, đó cũng là hệ quả của niềm tin về dân tộc tự quyết của Venezuela.

Thời gian đầu thành lập, công ty quốc doanh dầu mỏ Venezuela PDVSA hoàn toàn nổi bật so với các công ty cùng ngành như Petróleos Mexicanos trên nhiều phương diện:
- Số lượng lớn các giám đốc điều hành của nó trước đây đã từng làm việc lâu năm cho các công ty nước ngoài và thông thạo điều hành công ty mới với triển vọng định hướng kinh doanh và mức độ chuyên nghiệp cao.
- PDVSA có lực lượng công nhân lao động chuyên nghiệp rất tinh gọn, cơ cấu chi phí hiệu quả và triển vọng hoạt động toàn cầu, thậm chí một thập kỷ sau khi thành lập công ty đã mua lại một nửa Citgo, nhà máy lọc dầu lớn của Mỹ và đặt cọc mua một cặp nhà máy lọc dầu tại châu Âu.

Tuy nhiên số tài sản này đã không giúp được gì khi tình trạng dầu mỏ toàn cầu sụt giá vào giữa những năm 1980 và làm trì trệ nền kinh tế quốc gia. Các thành viên OPEC cố đấu tranh để đẩy giá lên bằng cách cắt giảm sản lượng, đến giữa thập kỷ sản lượng của Venezuela đã giảm xuống dưới 2 triệu thùng mỗi ngày, ít hơn khoảng 50% so với thời hoàng kim ngay trước khi quốc hữu hóa.

Nghịch lý là khi dầu rẻ, các nước có dầu cố bơm thêm nhiều -ngay cả khi việc sản xuất thêm đó càng giữ giá thấp- và vì vậy để điều chỉnh nền kinh tế Venezuela đang tuột dốc vào đầu những năm 1990, chính phủ đã tìm cách cho các công ty quốc tế khai thác trở lại công nghiệp dầu mỏ, những công ty nước ngoài đặc biệt hữu ích trong việc khai thác loại mỏ dầu của Venezuela, vành đai dầu nặng Orinoco nơi chứa hơn một nghìn tỷ thùng (loại dầu nặng như nhựa đường, không giống như dầu thô nhẹ thông thường -có thể được bơm thẳng ra khỏi mặt đất và được bán ngay- dầu nặng khó khai thác hơn và sau đó cần phải được trộn với dầu nhẹ thành một hỗn hợp gần như dầu lỏng trước khi bán ra), để làm được chuyện này PDVSA hoàn toàn không có đủ khả năng tiền bạc lẫn kỹ thuật cao để làm.

Vào giữa những năm 1990 các công ty quốc tế gồm cả Chevron và Conoco Phillips đã quay trở lại nước này và tiến hành khai thác các mỏ dầu vĩ đại của Venezuela, nhưng vào năm 1998 giá dầu thô đã sụp đổ một lần nữa, giảm xuống còn 10 đô la một thùng, tác động này đối với Venezuela thật là nghiêm trọng (giống như nhiều quốc gia giàu dầu mỏ khác đã không quan tâm tìm cách đa dạng hóa nền kinh tế, mặc dù đã từng có nỗ lực cải cách trong thập niên 1970) lúc này xuất khẩu xăng dầu chiếm khoảng một phần ba doanh thu của nhà nước. Tiếp sau đó người hùng Chávez -một cựu trung tá quân đội, người đã từng bị tù vì một cuộc đảo chính không thành năm 1992- đã giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 1998 với lời hứa sẽ định hình và khôi phục lại nền kinh tế đang xuống dốc của Venezuela.

Mục tiêu đầu tiên của ông: các chuyên viên điều hành cao cấp của PDVSA, đặc biệt là ông tổng giám đốc điều hành lúc bấy giờ Luis Giusti, người đã có công làm khởi sắc ngành dầu khí của đất nước, do Chávez coi "Giusti là đối thủ tiềm năng". Trên thực tế, Chávez đã sử dụng khẩu hiệu đả kích gọi công ty ''PDVSA là một đế chế trong một nước'' khi tranh cử. Ông Giusti, khi được biết về các kế hoạch của Chávez sẽ làm với công ty dầu mỏ sau khi thắng cử, đã từ chức ngay khi ông Chávez nhậm chức vào đầu năm 1999, ngay sau đó ông và các đồng sự được thay thế bằng nhóm người được chỉ định chỉ bằng quan điểm chính trị, sự ra đi của Giusti người đã làm việc ba thập kỷ trong ngành dầu mỏ của Venezuela và đã giành được sự khen ngợi quốc tế vì đã hiện đại hóa công ty nhà nước kể từ khi tiếp quản vào năm 1994 là tin rất xấu cho tương lai PDVSA.

Mục tiêu của Chávez là cố gắng kiểm soát tối đa doanh thu của PDVSA, ông ta cần tiền để tài trợ cho chương trình nghị sự xã hội của mình. Nhưng đồng thời Venezuela vẫn cần phải hợp tác với các nước còn lại của OPEC như trong thoả thuận 1980, tức là phải cắt giảm sản xuất để tăng giá dầu thô. Nghịch lý khi Chávez muốn các nhà quản lý PDVSA tăng sản lượng, tiếp tục khai thác các mỏ dầu nặng đầy thách thức về mặt kỹ thuật của Venezuela, nhưng để tiếp tục khai thác được các mỏ dầu này, họ cần giữ lại tiền để tái đầu tư nhiều hơn vào công ty thay vì giao tất cả số tiền thu nhập cho chính phủ, vì không thể thoả mãn điều đó các nhà quản lý cũ của công ty dầu mỏ đã phải lần lượt ra đi.

Thật không may cho Venezuela, ông Chávez -cũng giống như những người mới mà ông chỉ định điều hành PDVSA- hoàn toàn không biết gì về dầu mỏ, vốn là nguồn mang lại thịnh vượng cho đất nước. Ông Pedro Burelli (cựu thành viên ban giám đốc, người đã rời khỏi công ty khi Chavez lên nắm quyền) cho biết: "Ông ta không biết gì về dầu mỏ, mọi thứ liên quan đến địa chất, kỹ thuật, kinh tế của dầu mỏ, một sự ngu dốt hoàn toàn về kiến thức".

Nhưng Chávez không là loại người để sự ngu dốt ngăn cản ông ta, năm 2001 ông đã thúc đẩy thông qua một đạo luật năng lượng mới bắt các công ty dầu khí nước ngoài phải trả thêm phần trăm tiền lợi nhuận cho chính phủ, nó cũng bắt buộc PDVSA sẽ lãnh đạo tất cả hoạt động thăm dò và khai thác mỏ dầu mới, giới hạn các công ty nước ngoài chỉ có thể nắm giữ thiểu số cổ phần trong bất kỳ mối quan hệ đối tác làm ăn nào với công ty quốc doanh.

Năm 2002, Chávez đã thực hiện hai bước nữa để biến PDVSA từng là niềm tự hào quốc gia thành như một công ty riêng của mình, đầu tiên ông bổ nhiệm một chủ tịch mới, ông Gastón Parra Luzardo một giáo sư kinh tế cánh tả, một người luôn công khai chống lại chủ trương mở rộng nền kinh tế tư nhân, sau đó vào tháng Tư ông Chávez đã lên truyền hình trực tiếp, sau những tuyên bố làm bẽ mặt và sa thải một số các nhà quản lý PDVSA rồi thay thế họ bằng các người có cùng quan điểm chính trị. Các việc trên đã là nguyên nhân gây ra các cuộc biểu tình dữ dội của công chúng, thậm chí cấu thành một âm mưu đảo chính chống lại Chávez.

Tổng thống Chávez đã sống sót cuộc đảo chính, nhưng tiếng tăm của ông đã giảm mạnh -đặc biệt là nội bộ công ty  PDVSA- đến cuối năm 2002, sự phản đối Chávez đã bùng nổ mạnh, các nghiệp đoàn lao động lớn kêu gọi một cuộc đình công quốc gia với hy vọng gây áp lực buộc ông rời khỏi chức vụ, các công nhân dầu mỏ cũng tham gia ủng hộ nỗ lực này, tạo tiền đề cho những bước tiếp theo hủy diệt hoàn toàn PDVSA.

Trong suốt hai tháng đình công sản lượng dầu mỏ của PDVSA giảm mạnh, khi các công nhân tại hiện trường ngừng bơm và các đội tàu chở dầu từ chối rời cảng, sản lượng dầu của Venezuela đã giảm từ mức gần 3 triệu thùng mỗi ngày trước khi cuộc đình công xuống mức thấp tới 200.000 thùng mỗi ngày vào tháng 12/2002. Điều may mắn của Chávez là các công ty dầu khí quốc tế đã từ chối tham gia các cuộc biểu tình, các công ty đa quốc gia tiếp tục sản xuất trong suốt cuộc đình công, điều này đã cứu ông qua việc giúp giảm bớt tác động xấu tới kinh tế của cuộc biểu tình.

Chávez ngay lập tức phản công, trong khi đình công đang tiếp diễn, ông tập trung mục tiêu vào các nhà điều hành cấp cao vô hiệu hoá Juan Fernández, một trong những người tổ chức cuộc biểu tình, trong những tháng tiếp theo danh sách đen càng dài ra và đến khi khói lửa của các cuộc biểu tình cuối cùng cũng tan, Chávez đã sa thải hơn 18.000 công nhân chuyên nghiệp ngành dầu khí, hầu hết là các chuyên gia quản lý và thợ kỹ thuật của PDVSA, những người đã may mắn thoát khỏi cuộc thanh trừng trước đó.

Cú triệt hạ vốn nhân lực của PDVSA này sẽ chứng minh sự thiệt hại lớn nhất của Chávez trong nhiều động thái chống lại công ty, ngay cả chính phủ của ông cũng sớm nhận ra tác hại mà quyết định sa thải đã gây ra. Càng ngày tai nạn và sự cố tràn dầu càng nhiều do công nhân không biết vận hành và vào năm 2005, một quan chức cấp cao của bộ năng lượng đã thừa nhận rằng sẽ mất ít nhất 15 năm để đào tạo lại các công nhân với kỹ năng chuyên nghiệp bị mất bởi vụ sa thải hàng loạt này, một quan chức khác của bộ năng lượng thậm chí còn bắn tiếng yêu cầu các nhà ngoại giao Hoa Kỳ ở Caracas giúp sắp xếp đào tạo công nhân tại Hoa Kỳ. Kể từ đó và những năm kế tiếp, tình hình chỉ trở nên tồi tệ hơn, tại công ty (và cả nền kinh tế) bây giờ tình hình tệ đến mức công nhân mang về nhà một khoản tiền -chỉ một vài đô la một tháng- và vẫn phải đối mặt với áp lực chính trị là phải luôn ủng hộ  chế độ. Điều kiện tồi tệ như vậy đã dẫn đến chuyện nghỉ việc hàng loạt của các công nhân lành nghề, kể từ năm ngoái có hơn 25.000 người xin nghỉ việc. Theo Reuters, sự việc đã phát triển lớn đến mức một số văn phòng PDVSA đã từ chối không cho công nhân của họ nộp đơn từ chức.

Một nhà điều hành của một công ty khai thác dầu nước ngoài lâu năm tại Venezuela nhận định: "Trước đây công ty PDVSA là một trong những công ty tốt nhất trong ngành dầu khí, họ biết cách vận hành hiệu quả nhất, các cuộc thanh trừng ồ ạt làm họ tan tác, làm mất đi những chuyên gia ở nhiều cấp độ và họ sẽ không bao giờ hồi phục được nữa".

Trong khi những thuộc cấp của ông hiểu rõ sự tàn phá mà ông đã gây ra thì Chávez hoặc không biết hay không quan tâm đến vẫn quyết tâm tài trợ cho cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa đang diễn ra của mình và sử dụng cách xuất khẩu dầu thô giá rẻ để mua bạn bè ở nước ngoài (xuất dầu giá rẻ hơn thị trường cho Cuba, ND), ông tiếp tục vắt kiệt ngành dầu khí. Sử dụng các phương pháp không rõ ràng về mặt pháp lý ông bắt đầu rút ra hàng tỷ đô la từ doanh thu PDVSA để trả cho các chương trình xã hội của mình bao gồm nhà ở, giáo dục, phòng khám bệnh và bữa trưa ở trường. Mặc dù chiến lược này có vẻ mang đến nhiều lợi thế chính trị trong thời gian ngắn, nhưng điều này cực kỳ nguy hiểm: Vì chính phủ đã rút rất nhiều tiền khỏi PDVSA, công ty dầu mỏ đành phải đầu tư ít hơn vào việc duy trì sản xuất và tìm kiếm nguồn mỏ mới (do các mỏ dầu cũ dần dần cho ít dầu hơn theo thời gian khai thác, các công ty cần phải liên tục thăm dò đào giếng mới và tân trang lại các mỏ cũ đã bị thu hẹp sản lượng bằng cách bơm thêm nước hoặc khí). Đặc điểm địa chất của các mỏ dầu của Venezuela là loại mỏ có tỷ lệ sụt giảm nhanh và hiện có tỷ lệ sụt giảm sản lượng rất lớn, có nghĩa là công ty khai thác mỏ Venezuela cần chi tiêu mạnh hơn các loại mỏ hóa dầu khác chỉ để giữ cho sản xuất ổn định, nhưng từ khi Chávez chi thêm thu nhập của công ty vào các lĩnh vực khác của ông, PDVSA đã buộc phải thế chấp tương lai mình để có tiền chi cho hiện tại chính trị của Chávez.

Năm 2005, Chávez một lần nữa chĩa mũi dùi vào các công ty nước ngoài, ông một lần nữa tăng lãi suất khai thác và phạt hàng tỷ đô la tiền thuế không có thật. Sau đó ông bắt buộc các công ty nước ngoài nhượng lại phần lớn các hoạt động của mình cho PDVSA, một quan chức của Đại sứ quán Hoa Kỳ mô tả vào thời điểm đó là: "Cưỡng đoạt có hệ thống, chính quyền Chávez hàng năm đã cố tình làm khó gì đó cho các công ty quốc tế hoặc là tăng thuế hoặc buộc họ phải bán dầu lấy tiền địa phương". Những hành động khiêu khích làm bực tức các giám đốc điều hành nước ngoài, ngay cả các quan chức của Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Trung Quốc cũng từng than phiền với các quan chức Hoa Kỳ về sự can thiệp của Caracas. Hai công ty Exxon Mobil và Conoco đã không chịu đựng được và rời đi. (Mùa xuân 2018, Conoco cuối cùng đã thắng kiện trị giá 2 tỷ đô la cáo buộc PDVSA đã chiếm đoạt tài sản của mình) Tuy nhiên, nhiều hãng khác chẳng hạn như Chevron bị hấp dẫn với tiềm năng dầu khí khổng lồ của Venezuela, họ vẫn chấp nhận các điều khoản khó khăn mới.

Bất chấp sự hiện diện của các công ty bám trụ này, hành vi của Chávez ngày càng thất thường, ông càng yêu cầu giảm thêm khoản đầu tư cần thiết để đưa dầu nặng ra khỏi mặt đất. Chính phủ cũng đã sử dụng doanh thu PDVSA để tài trợ cho các chương trình xã hội và trả các khoản nợ cấp bách của Venezuela. "Trong suốt thời kỳ bùng nổ giá dầu mỏ cao nhất trong lịch sử, khi mọi quốc gia khác trên thế giới tăng đầu tư vào mỏ dầu, Venezuela đã không làm như thế và sản lượng tiếp tục giảm", theo ông Monaldi nhận định.

Mặc cho tất cả các hành vi lạm dụng và sai lầm của Chávez, công nghiệp dầu thô Venezuela đã đứng trụ được trong một thời gian dài đáng ngạc nhiên, sản xuất hầu như ổn định từ năm 2002 (ngay trước cuộc đình công) cho đến năm 2008, khi giá dầu thế giới đạt đỉnh gần 150 đô la một thùng. Năm đó Venezuela thu được khoảng 60 tỷ đô la từ dầu mỏ. (Những con số sản xuất này đến từ OPEC, ước tính của chính phủ cao hơn nhưng không đáng tin cậy)

Giá cao hơn nhiều so với sự sụt giảm nhẹ trong sản xuất -từ năm 2002 đến 2008, sản lượng của Venezuela đã giảm từ 2,6 triệu thùng/ngày xuống còn 2,5 triệu- cho phép Chávez tiếp tục chi tiêu và che giấu nhu cầu cần đầu tư lớn để sống còn của ngành dầu khí, nhưng ngay cả giá dầu thô cao cũng không thể che giấu những rối loạn kinh tế sâu sắc hơn do những nỗ lực của Chávez đã gây ra để xây dựng cái mà ông gọi là ''chủ nghĩa xã hội thế kỷ 21''. Một quốc gia từng xuất khẩu nông sản giờ phải bắt đầu nhập khẩu thực phẩm (một đặc điểm chung của lời nguyền tài nguyên) Patrick Duddy, là cựu đại sứ Hoa Kỳ ở Caracas hai nhiệm kỳ từ 2007-2008 và 2009-2010, đã kể lại: "Vào thời điểm 2007, đôi khi không có bất cứ loại sữa nào trên các kệ bán hàng: không sữa tươi, không sữa bột, ngay cả sữa cô đặc cũng không, mà đây là lúc giá dầu đang tăng vọt, thật đáng ngạc nhiên".

Tuyệt vọng, chính phủ lại tìm ra một cách khác để khai thác triệt để PDVSA bằng cách sử dụng bất kỳ chuyên môn quản lý nào mà công ty có nhằm để điền vào sự thiếu hụt nhân sự điều hành các bộ phận khác của nền kinh tế đang bị đổ vỡ, chẳng hạn đến năm 2007 PDVSA đã bị lôi kéo vào việc sản xuất và phân phối sữa, sau đó công ty dầu khí bắt đầu nhập khẩu các loại thực phẩm cơ bản khác, từ dầu ăn đến gạo và đậu. Công ty dầu khí làm việc trong các lĩnh vực này có thể đã giúp cho quốc gia một số cứu trợ ngắn hạn cần thiết, nhưng nó càng làm phân tâm PDVSA khỏi những gì đáng lẽ phải làm là tập trung vào dầu khí, mặt kinh doanh cốt lõi của nó.

Thực tế cuối cùng đã sụp đổ vào mùa hè năm 2014, khoảng một năm sau khi Chávez chết vì ung thư và được Maduro tiếp tục thúc đẩy. Giá dầu đã giảm từ mức cao hơn 100 đô la một thùng vào mùa hè xuống còn chưa đến một nửa vào tháng 1/2015, vào cuối năm đó dầu thô Venezuela chỉ bán được với giá dưới 30 đô la một thùng, trong khi đó ngân sách quốc gia đã dự toán dựa trên giá 60 đô la một thùng. Đến thời điểm này Venezuela đã trở nên phụ thuộc gần như hoàn toàn vào doanh thu từ dầu mỏ, chiếm khoảng 95% thu nhập xuất khẩu. Giá dầu rẻ đã đẩy nền kinh tế vào suy thoái năm 2014 và đến một cuộc khủng hoảng toàn diện vào năm 2015, với GDP thu hẹp chỉ còn gần 6% và lạm phát bùng nổ, cùng  bởi vì Venezuela đã bỏ bê việc đa dạng hóa nền kinh tế, nên đất nước này không còn bất cứ lựa chọn nào khác.

Một điểm sáng tương đối trong ngành công nghiệp dầu mỏ Venezuela ngày nay là sản lượng tại các mỏ Orinoco siêu nặng khai tháccùng với các công ty nước ngoài kể từ khi mở cửa từ thời những năm 1990, sản xuất dầu thô từ Orinoco thực sự đã tăng trưởng trong nửa đầu thập kỷ này, và cho đến bây giờ sự sụt giảm sản xuất vẫn không đáng kể. Đây lại là một sự tương phản rõ rệt với sản lượng tụt dốc giảm tại các mỏ dầu truyền thống chỉ do PDVSA vận hành. Nhưng ngay cả lĩnh vực dầu siêu nặng đang cố gắng để giữ mức sản xuất gần với ổn định, trước khi có thể xuất khẩu loại dầu bitum nặng (heavy bitumen) PDVSA cần phải trộn nó với dầu nhẹ mới có thể bán ra được và phải kể đến từ năm 2010, sản xuất dầu nhẹ của riêng Venezuela đã giảm, điều này buộc công ty năng lượng nhà nước phải chi tiền mặt -rất cần thiết- để nhập khẩu dầu nhẹ. Venezuela cũng phải nhập khẩu xăng -thứ mà nhà nước bán lại cho người tiêu dùng với giá chỉ 4 xu một gallon- và một vấn đề ngày càng phổ biến Venezuela mất tiền khi người mua từ chối hàng dầu thô vì chất lượng kém, trong vài trường hợp khác PDVSA thậm chí không được trả tiền. Thí dụ, trong khi nước này hiện bơm cho Trung Quốc khoảng 400.000 thùng dầu thô mỗi ngày, Bắc Kinh lấy dầu và trừ vào các khoản nợ quốc gia của Venezuela chứ không trả tiền cho PDVSA.

Trong khi đó, bất chấp sự sụp đổ của ngành công nghiệp dầu mỏ Venezuela vẫn tiếp tục mua dầu thô của nước ngoài -với giá chắc chắn lỗ- để rồi vận chuyển mang cho người anh em cùng theo chế độ tư tưởng ở Cuba, một di sản cay đắng của Chávez với ý định sử dụng sự giàu có từ dầu hoả của Venezuela để mua tình bạn bè trong khu vực.

Tất cả những vấn đề này làm cho PDVSA tiêu tốn một lượng tiền mặt khổng lồ. Ông Monaldi ước tính: "Bán dầu với giá chiết khấu, chuyển nó sang Trung Quốc (và Nga) để trả nợ quốc gia và trợ cấp cho các tài xế ở Venezuela đã khiến công ty (và cả nước Venezuela) phải trả giá hơn 20 tỷ USD mỗi năm". Cùng với trở ngại khác, sự thiếu hụt tiền quá lớn này đã khiến PDVSA ngày càng khó trả tiền cho các công ty dịch vụ như Halliburton và Schlumberger, là các công ty giúp họ khoan dầu, năm ngoái hai công ty đã đòi hơn 1,5 tỷ đô la trong các hóa đơn chậm chưa thanh toán của PDVSA. Dĩ nhiên vì họ không được trả tiền, công việc của họ đã bị chậm trễ trên các mỏ dầu đã từng là sinh kế của Venezuela, điều đó có nghĩa là dầu nhẹ được bơm lên thậm chí còn ít hơn, khiến cho khó khăn của tất cả các ngành công nghiệp phụ thuộc càng khó giải quyết hơn.

Hỗn hợp độc hại đó đã bùng nổ vào năm ngoái, khi sản lượng đột ngột sụt mất 30%, đánh dấu mức giảm ròng 2 triệu thùng mỗi ngày kể từ khi Chávez đưa ra kế hoạch sử dụng nguồn dầu khổng lồ của Venezuela để xây dựng một thiên đường xã hội chủ nghĩa, bộ dầu mỏ được biết hiện đang chuẩn bị cho một mùa thất thu của cuối năm nay, xuống mức 1,2 triệu thùng mỗi ngày.

Cách duy nhất cho ngành công nghiệp dầu mỏ Venezuela ngày nay vốn bị phá sản và thiếu nhân tài trầm trọng có thể khắc phục là phải dựa nhiều hơn vào các công ty nước ngoài, tuy nhiên ngay cả khi họ được trao quyền tự do không chắc rằng các công ty quốc tế có thể sớm xoay chuyển mọi thứ. Việc thiếu đầu tư trong những năm gần đây đã làm hại tình trạng các mỏ dầu Venezuela "Nếu ta lạm dụng các mỏ dầu bằng cách khai thác quá mức hoặc tái đầu tư kém, thì sau đó có thể ta không làm các mỏ hoạt động trở lại được như xưa nữa" đó là ý kiến từ các giám đốc điều hành của công ty dầu khí quốc tế "Họ (Venezuela) có thể đã gây ra những thiệt hại trầm trọng cho các mỏ".

Nhưng có vẻ như Caracas không muốn thử nghiệm đề xuất này và tiếp tục làm mọi thứ có thể để xa lánh chính những doanh nghiệp mà nó đang rất cần. Chẳng hạn vào tháng Tư, các đặc vụ của chính phủ đã bắt giữ hai giám đốc điều hành của Chevron, họ được cho là đã từ chối hợp tác trong việc yêu cầu khai thác quá mức ở các mỏ dầu, hai người đã bị giam nhiều tháng trong khi phải đối mặt với tội phản quốc có thể chịu mức án tù lên tới 30 năm.

Cải cách thực sự sẽ đòi hỏi một sự thay đổi lớn trong quản lý kinh tế quốc gia: Kiểm soát siêu lạm phát, thiết lập tỷ giá hối đoái thực tế và ổn định, đồng thời phải xây dựng một khung pháp lý khả thi hầu cung cấp cho các nhà đầu tư nước ngoài sự tin tưởng vào một cam kết ở tương lai và sự an toàn cho họ. Tất nhiên với tình hình hiện nay không thể tưởng tượng là ông Maduro sẽ làm bất cứ điều gì trong số đó, đặc biệt là sau khi giành chiến thắng gần đây (hoặc gian lận) trong cuộc bầu cử, cuộc tái-bầu cử của ông càng mang đến những rủi ro ngắn hạn thêm cho ngành dầu mỏ Venezuela.

Hoa Kỳ đang xem xét các biện pháp trừng phạt bổ sung có thể hạn chế xuất khẩu các sản phẩm dầu thô và tinh chế của Hoa Kỳ sang Venezuela hoặc thậm chí cấm các nhà máy lọc dầu Hoa kỳ mua dầu thô từ Venezuela. Một trong hai biện pháp trên, hoặc cả hai sẽ giáng một đòn mạnh khác vào một ngành công nghiệp đã rệu rã.

Nhận định về khả năng cho việc tái cấu trúc công ty quốc doanh khai thác dầu mỏ Venezuela, theo ý kiến ông Burelli: "Không có tiền của nào có thể mang lại điều đó, bạn có thể tái cấu trúc một khu vực dầu mỏ với nhiều đối tác tư nhân nhưng sẽ không thể làm vậy với một công ty quốc doanh như PDVSA".

Tổng kết, nhà nước đã quốc hữu hóa ngành công nghiệp dầu mỏ và khẳng định chủ quyền của mình đối với tài nguyên vàng đen của đất nước chỉ để càng ngày càng làm giảm đi sự thịnh vượng của dân chúng Venezuela đáng lẽ được có.

Hiện Venezuela không có ngành kinh tế chủ lực nào khác, cách duy nhất để tài trợ cho chính phủ là tăng sản lượng dầu, điều này đòi hỏi phải đầu tư khoảng 10 tỷ đô la mỗi năm liền trong thập kỷ tới và cách duy nhất để thu hút loại đầu tư đó là cung cấp các điều khoản dễ dàng thuận lợi cho những công ty quốc tế, điều đó cũng có nghĩa là phải chia miếng bánh lớn hơn cho họ và chỉ một phần nhỏ hơn cho nhà nước.

Như Burelli đã nhấn mạnh: "Để phục hồi ngành dầu mỏ, ai đó sẽ phải đầu tư vào nó theo các điều kiện có lợi của họ, không phải điều kiện của chúng tôi và điều đó sẽ không tạo ra doanh thu. Vậy, chúng ta (người Venezuela) trong tương lai sẽ sống bằng gì?


https://foreignpolicy.com/2018/07/16/how-venezuela-struck-it-poor-oil-energy-chavez/